Testosteron u kobiet pełni funkcję ważnego regulatora wielu funkcji życiowych, wpływając na libido, gęstość kości oraz sprawność umysłową, a jego niedobór objawia się przewlekłym zmęczeniem i utratą satysfakcji z życia intymnego. Choć w powszechnej świadomości ten steroid funkcjonuje niemal wyłącznie jako atrybut męskości, to jego stężenie we krwi przewyższa nawet poziom estrogenów, czyniąc go niezbędnym elementem równowagi organizmu żeńskiego. Kobiety produkują go znacznie mniej niż mężczyźni, jednak ta relatywnie niewielka ilość wystarcza do sterowania wieloma procesami metabolicznymi i psychofizycznymi, wpływając na zdrowie kobiety.
Jak powstaje testosteron u kobiet?
Za bezpośrednią produkcję testosteronu u kobiet odpowiadają dwa narządy: jajniki oraz kora nadnerczy, z których każdy dostarcza około jednej czwartej całkowitej puli hormonu. Pozostała połowa nie powstaje w gruczołach, lecz w tkankach obwodowych – głównie w tkance tłuszczowej, skórze i mózgu – w wyniku konwersji prekursorów, takich jak DHEA czy androstendion.
W przeciwieństwie do estradiolu, którego poziom gwałtownie spada po ustaniu miesiączkowania, produkcja testosteronu przez jajniki jest zachowana nawet u kobiet po menopauzie. Spadek stężenia tego hormonu jest procesem powolnym, związanym z ogólnym starzeniem się organizmu, a nie z samym klimakterium. Wyjątkiem jest menopauza chirurgiczna (usunięcie jajników), która prowadzi do nagłego i drastycznego obniżenia poziomu androgenów o około 50%, co często wywołuje gwałtowne objawy niedoboru.
Testosteron u kobiet – za co odpowiada?
Z racji, iż receptory androgenowe są obecne praktycznie w każdej tkance organizmu (zarówno u kobiet jak i u mężczyzn), wpływ testosteronu na organizm jest wielowymiarowy:
Libido i funkcje seksualne
Najbardziej rozpoznawalnym efektem działania androgenów u kobiet jest modulacja popędu płciowego. Hormon ten stymuluje ośrodki w mózgu odpowiedzialne za pożądanie oraz wpływa na ukrwienie narządów płciowych. Potwierdzają to szeroko zakrojone analizy, takie jak badanie 2005 roku obejmujące 1021 kobiet, w którym wykazano bezpośredni związek między niskim stężeniem DHEA (prekursora testosteronu) a obniżonym pożądaniem i reaktywnością seksualną u kobiet powyżej 45 roku życia. Obecnie terapia testosteronem jest uznaną metodą leczenia zespołu HSDD (Hypoactive Sexual Desire Disorder) u kobiet po menopauzie, przywracając im satysfakcję ze zbliżeń.
Układ mięśniowo-szkieletowy
Testosteron wykazuje silne działanie anaboliczne, bezpośrednio stymulując kościotwórcze komórki (osteoblasty). Zależność tę potwierdzono w dwuletnim badaniu opublikowanym w „Maturitas” na grupie 34 kobiet. Pacjentki, u których do standardowej terapii estradiolem dołączono implanty z testosteronem, uzyskały znacznie szybszy i wyraźniejszy wzrost gęstości kości kręgosłupa i biodra w porównaniu do pań stosujących same estrogeny. Dowodzi to, że optymalne zdrowie szkieletu wymaga równowagi obu tych hormonów.
Mózg i funkcje poznawcze
Wiele dowodów wskazuje na neuroprotekcyjne działanie testosteronu. Odpowiednie stężenie androgenów koreluje ze sprawnością umysłową. W randomizowanym badaniu z podwójnie ślepą próbą, w którym kobiety w wieku 55–65 lat stosowały żel z testosteronem przez 26 tygodni, zaobserwowano statystycznie istotną poprawę w zakresie uczenia się werbalnego i pamięci. Wyniki te sugerują, że hormon ten może odgrywać rolę w opóźnianiu procesów starzenia się mózgu.
Za niski testosteron u kobiet – objawy
Niedobór testosteronu u kobiet bywa trudny do uchwycenia, ponieważ jego symptomy są niespecyficzne i często mylone z depresją lub przemęczeniem. Kobieta z za niskim testosteronem może odczuwać uczucie „wypalenia”.
Do najczęstszych objawów należą:
- Utrata libido i zainteresowania/podniecenia seksualnego
- Przewlekłe zmęczenie i brak regeneracji
- Sarkopenia – utrata siły i masy mięśniowej
- Obniżenie nastroju i lękliwość
Szczególnie narażone są kobiety po usunięciu jajników, z niewydolnością nadnerczy oraz stosujące doustną antykoncepcję. Tabletki antykoncepcyjne podnoszą poziom białka SHBG, które wiąże testosteron we krwi, czyniąc go nieaktywnym biologicznie.
Czy kobieta może przyjmować testosteron?
Zgodnie z Globalnym Konsensusem (Davis i wsp., 2019), jedynym udowodnionym naukowo wskazaniem do stosowania testosteronu u kobiet jest leczenie zespołu HSDD (Hypoactive Sexual Desire Disorder), czyli zespołu obniżonego popędu seksualnego, który wywołuje u kobiety dyskomfort psychiczny.
Wykazano, że terapia testosteronem u kobiet po menopauzie (zarówno naturalnej, jak i chirurgicznej) prowadzi do:
- Zwiększenia liczby satysfakcjonujących zbliżeń seksualnych
- Wzrostu pożądania, podniecenia i satysfakcjonującego orgazmu
- Zmniejszenia stresu związanego z życiem seksualnym
Warto zaznaczyć, że efekt ten osiąga się przy dawkach fizjologicznych, czyli takich, które przywracają poziom hormonu do normy typowej dla młodych kobiet przed menopauzą.
Testosteron u kobiet – norma
Choć zakres referencyjny teststoeronu dla zdrowych kobiet wynosi zazwyczaj 12–58 ng/dL (0,4–2,0 nmol/L), to ocena poziomu testosteronu u kobiet jest wyzwaniem. Standardowe testy immunochemiczne, dostępne w większości laboratoriów, są skalibrowane pod męskie (wysokie) stężenia i przy niskich wartościach kobiecych bywają bardzo nieprecyzyjne.
Zalecana i uznawana za złoty standard metoda chromatografii cieczowej ze spektrometrią mas (LC-MS), może niestety również wykazywać zmienność wyników w tym zakresie, a do tego jest droższa i rzadziej dostępna. Dlatego podstawą decyzji terapeutycznych powinny być objawy, a sam wynik laboratoryjny powinien służyć przede wszystkim do monitorowania bezpieczeństwa terapii, a nie stanowić jedyne kryterium leczenia.
Bezpieczeństwo terapii testosteronem u kobiet
Wprowadzenie testosteronu do leczenia kobiet budzi uzasadnione pytania o bezpieczeństwo, zwłaszcza w kontekście długoterminowego wpływu na zdrowie. Jak wskazują autorzy protokołu szeroko zakrojonej meta-analizy opublikowanej w Systematic Reviews (Islam i wsp., 2019), główną przeszkodą w szerszej dostępności tej terapii były historyczne obawy o potencjalne działania niepożądane.
Skutki androgeniczne (wizualne i dermatologiczne)
Są to najczęstsze obawy wśród kobiet. Terapia TRT, zwłaszcza w przypadku niewłaściwego dobrania dawki, może prowadzić do wystąpienia cech typowo męskich. W badaniach szczególną uwagę zwracano na ryzyko wystąpienia:
- trądziku i zmian skórnych,
- hirsutyzmu (nadmiernego owłosienia w miejscach typowych dla mężczyzn),
- łysienia typu męskiego (utrata włosów),
- obniżenia barwy głosu czy powiększenia łechtaczki (klitoromegalii).
Warto jednak podkreślić, że objawy te są zazwyczaj wynikiem przedawkowania i utrzymywania stężeń hormonu powyżej fizjologicznej normy dla kobiet.
Wyzwanie związane z formą podania (Off-label)
W większości krajów brakuje zarejestrowanych preparatów z testosteronem dedykowanych wyłącznie kobietom. Zmusza to lekarzy do stosowania leków „off-label” (poza zarejestrowanymi wskazaniami) – są to albo preparaty dla mężczyzn stosowane w znacznie zmniejszonych dawkach, albo leki recepturowe (robione w aptece). Taka sytuacja wymaga od lekarza ogromnej precyzji i doświadczenia, aby uniknąć przedawkowania, co podkreśla konieczność leczenia wyłącznie pod okiem specjalisty.
Bezpieczeństwo ogólnoustrojowe
Podobnie jak w przypadku terapii TRT u mężczyzn, u kobiet monitoruje się wpływ androgenów na układ sercowo-naczyniowy, parametry metaboliczne (profil lipidowy, gospodarka cukrowa) oraz zdrowie piersi. Choć testosteron jest naturalnym elementem fizjologii kobiety, jego podaż z zewnątrz musi odbywać się w warunkach pełnej kontroli medycznej, aby wyważyć korzyści (poprawa libido, gęstości kości) względem potencjalnego ryzyka.
Podsumowanie
Testosteron nie jest wrogiem kobiecości, lecz jej sprzymierzeńcem. Choć pełni w organizmie wielowymiarową rolę, jego udowodniona skuteczność terapeutyczna dotyczy przede wszystkim przywracania utraconego libido. W terapii testosteronem chodzi przede wszystkim o stosowanie dawek fizjologicznych – przywracających poziom typowy dla okresu rozrodczego. Kobiety po menopauzie, u których deficyt androgenów obniża jakość życia intymnego, powinny rozważyć konsultację endokrynologiczną.
Źródła (dostęp z dnia 05/02/2026):
- Davis, Susan R., and Sarah Wahlin-Jacobsen. „Testosterone in women—the clinical significance.” The lancet Diabetes & endocrinology 3.12 (2015): 980-992.
- Davis, Susan R., et al. „Global consensus position statement on the use of testosterone therapy for women.” The journal of sexual medicine 16.9 (2019): 1331-1337.
- Wåhlin-Jacobsen, S., Pedersen, A. T., Kristensen, E., Læssøe, N. C., Lundqvist, M., Cohen, A. S., … & Giraldi, A. (2015). Is there a correlation between androgens and sexual desire in women?. The journal of sexual medicine, 12(2), 358-373.
- Davis, Susan R., et al. „Circulating androgen levels and self-reported sexual function in women.” Jama 294.1 (2005): 91-96.
- Davis, Susan R., et al. „Testosterone enhances estradiol’s effects on postmenopausal bone density and sexuality.” Maturitas 21.3 (1995): 227-236.
- Sievers, Caroline, et al. „Low testosterone levels predict all-cause mortality and cardiovascular events in women: a prospective cohort study in German primary care patients.” European Journal of Endocrinology 163.4 (2010): 699-708.
- Islam, Rakibul M., et al. „Effects of testosterone therapy for women: a systematic review and meta-analysis protocol.” Systematic Reviews 8.1 (2019): 19.
- Davis, Susan R., et al. „Transdermal testosterone improves verbal learning and memory in postmenopausal women not on oestrogen therapy.” Clinical endocrinology 81.4 (2014): 621-628.
