Mediana poziomu testosteronu całkowitego u zdrowego mężczyzny przed 40. rokiem życia wynosi 531 ng/dL. Choć szeroko przyjęty zakres referencyjny to 264 – 916 ng/dL, najnowsze badania z 2022 roku sugerują, że dla grupy wiekowej 20–44 lata próg ten jest fizjologicznie nieadekwatny. Poniższa analiza zestawia dwa fundamentalne źródła: zharmonizowanych danych z publikacji Travisona (2017) oraz analizie NHANES (2022), która redefiniuje pojęcie niedoboru u młodych pacjentów.
Poziom testosteronu a wiek – tabela norm dla zdrowych mężczyzn
Poniższa tabela prezentuje wartości referencyjne dla mężczyzn nieotyłych i wolnych od chorób przewlekłych. Aby zachować rzetelność porównania, dla wszystkich grup wiekowych zastosowano ten sam, rygorystyczny próg statystyczny, który wyznacza dolną granicę normy klinicznej. Wartości wyrażone są w nanogramach na decylitr (ng/dL).
| Grupa wiekowa | Zakres | Typowy wynik testosteronu |
| 19 – 39 lat | 264 – 916 ng/dL | 531 ng/dL |
| 40 – 49 lat | 235 – 929 ng/dL | 481 ng/dL |
| 50 – 59 lat | 219 – 929 ng/dL | 477 ng/dL |
| 60 – 69 lat | 218 – 929 ng/dL | 477 ng/dL |
| 70 – 79 lat | 218 – 926 ng/dL | 477 ng/dL |
| 80 – 99 lat | 157 – 913 ng/dL | 476 ng/dL |
Należy zaznaczyć, że stabilizacja mediany (477 ng/dL) w grupach 50–79 lat wynika z harmonizacji danych statystycznych, a nie biologicznego zatrzymania spadku. Choć wysoki poziom testosteronu całkowitego u seniora jest możliwy, często towarzyszy mu fizjologiczny wzrost poziomu globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG), co może obniżać pulę testosteronu wolnego – frakcji, która jest biologicznie aktywna. Mimo to, dane te dowodzą, że drastyczny spadek produkcji androgenów nie jest nieuchronnym elementem starzenia się każdego mężczyzny.
Analizując powyższe dane, można dostrzec istotną prawidłowość. Dolna granica normy (próg, poniżej którego diagnozuje się hipogonadyzm) wyraźnie przesuwa się w dół wraz z upływem lat, co odzwierciedla naturalny proces starzenia się gonad. Co ciekawe, górna granica normy dla testosteronu całkowitego pozostaje zaskakująco stabilna, oscylując powyżej 900 ng/dL nawet w grupach seniorskich.
Przeczytaj również: Czy nasi przodkowie mieli więcej testosteronu niż współcześni młodzi mężczyźni?
Zakresy poziomu testosteronu dla młodych mężczyzn
Podczas gdy tabela Travisona stanowi populacyjny punkt odniesienia, przełomowa analiza Zhu et al. (2022), opublikowana w The Journal of Urology, wprowadza rygorystyczną stratyfikację wiekową. Badacze wykazali, że uniwersalny próg odcięcia (264 ng/dL) generuje błędy diagnostyczne u mężczyzn poniżej 40. roku życia.
Młody organizm wykazuje naturalnie wyższe wydzielanie gonadotropin i wyższą produkcję androgenów. Poniższa tabela prezentuje progi niedoboru dla populacji amerykańskiej, które są znacznie wyższe niż standardowe widełki laboratoryjne. Wynik poniżej „progu niedoboru” przy obecności objawów klinicznych stanowi silną przesłankę do diagnozy hipogonadyzmu.
| Wiek | Próg niedoboru | Typowy zakres testosteronu |
| 20 – 24 lata | < 409 ng/dL | 409 – 558 ng/dL |
| 25 – 29 lat | < 413 ng/dL | 413 – 575 ng/dL |
| 30 – 34 lata | < 359 ng/dL | 359 – 498 ng/dL |
| 35 – 39 lat | < 352 ng/dL | 352 – 478 ng/dL |
| 40 – 44 lata | < 350 ng/dL | 350 – 473 ng/dL |
Dla 25-latka wynik na poziomie 350 ng/dL jest technicznie „w normie” ogólnej (wg Travisona >264 ng/dL), ale według specyficznych norm wiekowych jest to wynik poniżej progu (413 ng/dL). Taka rozbieżność często tłumaczy występowanie objawów klinicznych u pacjentów, którzy są odsyłani z kwitkiem przez lekarzy opierających się na przestarzałych wytycznych.
Testosteron wolny i biodostępny – ukryty parametr starzenia
Analiza samego testosteronu całkowitego u mężczyzn po 50. roku życia jest obarczona błędem poznawczym. Z wiekiem wątroba zwiększa syntezę SHBG, białka wiążącego hormony płciowe z wysokim powinowactwem, co czyni je biologicznie nieaktywnymi.
- Testosteron Wolny: Stanowi zaledwie 1-3% całkowitej puli hormonu. To frakcja niezwiązana z białkami, zdolna do bezpośredniej penetracji komórki i aktywacji receptora androgenowego.
- Testosteron Biodostępny: Suma frakcji wolnej oraz frakcji słabo związanej z albuminami.
Możliwy jest scenariusz, w którym 60-latek posiada testosteron całkowity na poziomie 600 ng/dL (wysoka norma), ale ze względu na wysokie SHBG, jego testosteron wolny wynosi poniżej 9 ng/dL, co daje pełnoobjawowy obraz kliniczny niedoboru. Dlatego w diagnostyce andrologicznej „złotym standardem” jest kalkulacja wolnego testosteronu w oparciu o stężenie testosteronu całkowitego, SHBG i albumin (wzór Vermeulena), a nie poleganie wyłącznie na całkowitym stężeniu.
Jak interpretować swój wynik testosteronu?
Laboratoria analityczne wyznaczają zakresy referencyjne metodą statystyczną, odcinając skrajne 2.5% wyników z obu stron krzywej Gaussa. Oznacza to, że wynik 270 ng/dL u 30-latka technicznie mieści się w normie, mimo że znajduje się na samym dnie przedziału.
W praktyce klinicznej liczby to tylko część diagnozy, ale kontekst wieku jest decydujący. Jak pokazują przytoczone wyżej dane z 2022 roku, próg „normy” dla 20-latka (ok. 409 ng/dL) jest znacznie wyższy niż dla 40-latka (ok. 350 ng/dL). Mężczyzna z wynikiem 300 ng/dL może usłyszeć od lekarza, że jest zdrowy, podczas gdy jego organizm funkcjonuje na poziomie deficytowym dla jego grupy wiekowej.
Zakresy referencyjne służą jako drogowskaz, ale nie powinny być traktowane jako wyrok. Jeśli masz 28 lat i Twój wynik wynosi 380 ng/dL – teoretycznie jesteś w normie, ale praktycznie jesteś poniżej progu optymalnego dla swoich rówieśników. Jeśli towarzyszy temu gorsze samopoczucie, warto przyjrzeć się tematowi głębiej, zamiast uspokajać się pieczątką „norma” na wydruku.
Warto wiedzieć
Większość polskich laboratoriów stosuje jednostki układu SI (nmol/L), podczas gdy literatura anglosaska operuje jednostkami konwencjonalnymi (ng/dL).
- ng/dL x 0.0347 = nmol/L
- nmol/L x 28.8 = ng/dL
Przykład: Wynik 12 nmol/L to odpowiednik 346 ng/dL – wartość graniczna dla 40-latka, ale deficytowa dla 20-latka.
Czy drastyczny spadek testosteronu z wiekiem jest nieunikniony?
Powszechnie używany termin „andropauza” sugeruje nieuchronny, gwałtowny krach hormonalny, analogiczny do kobiecej menopauzy. Według badań, u zdrowych, szczupłych mężczyzn spadek poziomu testosteronu jest procesem znacznie łagodniejszym i bardziej liniowym niż w populacji ogólnej.
Głównym winowajcą gwałtownych spadków stężenia androgenów często nie jest sam wiek, lecz nakładające się na niego schorzenia. Otyłość trzewna, insulinooporność czy przewlekły stan zapalny działają na układ podwzgórze-przysadka-jądra hamująco. Tkanka tłuszczowa, poprzez wysoką aktywność aromatazy, konwertuje testosteron do estradiolu, co w mechanizmie sprzężenia zwrotnego dodatkowo obniża produkcję męskiego hormonu. Zadbanie o swoje ciało i zdrowie metaboliczne jest zatem najskuteczniejszą formą naturalnej profilaktyki hormonalnej.
Kiedy „testosteron w normie” to za mało?
Nawet jeśli Twoje wyniki mieszczą się w widełkach laboratoryjnych, organizm może wysyłać sygnały świadczące o niedostatecznej podaży androgenów. W Centrum Andrologii zwracamy szczególną uwagę na objawy, które często wyprzedzają zmiany w badaniach krwi:
- Sfera seksualna: Spadek libido, słabsze erekcje (szczególnie brak porannych wzwodów), trudności z osiągnięciem orgazmu.
- Sfera psychiczna: Obniżony nastrój, drażliwość, brak motywacji („brain fog”), zaburzenia snu.
- Sfera somatyczna: Trudności z budowaniem masy mięśniowej mimo treningu, gromadzenie tłuszczu w okolicy brzucha i klatki piersiowej, zmniejszona wytrzymałość fizyczna.
Występowanie tych objawów przy wynikach w dolnej granicy normy (lub poniżej progu dla Twojego wieku) jest silnym wskazaniem do rozszerzenia diagnostyki.
Podsumowanie: Co zrobić, jeśli twój wynik jest poniżej średniej dla twojego wieku?
Ważne jest, aby pamiętać, że pojedynczy pomiar nie jest podstawą do diagnozy. Poziom testosteronu ulega dobowym wahaniom, dlatego 2 tygodnie później należy powtórzyć badanie, na czczo, w godzinach porannych (między 7:00 a 10:00), po dobrze przespanej nocy.
Jeśli powtórny wynik potwierdzi niskie stężenie, konieczne jest spojrzenie na układ hormonalny całościowo. Oznaczenie poziomu LH i FSH pozwoli ustalić, czy problem leży w jądrach (hipogonadyzm pierwotny), czy w przysadce mózgowej (wtórny). Warto również sprawdzić poziom estradiolu, prolaktyny oraz SHBG, aby uzyskać pełny obraz dostępności biologicznej hormonów. Niezbędne jest również obliczenie wskaźnika wolnego testosteronu, uwzględniającego stężenie albuminy, co daje bardziej miarodajny obraz niż sam pomiar całkowity. Dopiero tak kompletny panel badań, zestawiony z wywiadem lekarskim, pozwala na podjęcie decyzji o ewentualnym wdrożeniu terapii zastępczej (TRT), terapii SERM, hCG/hMG lub metod stymulujących naturalną produkcję.
Źródła (dostęp z dnia 21/1/2026)
Travison, Thomas G., et al. „Harmonized reference ranges for circulating testosterone levels in men of four cohort studies in the United States and Europe.” The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism 102.4 (2017): 1161-1173.
Zhu, Alex, et al. „What is a normal testosterone level for young men? Rethinking the 300 ng/dL cutoff for testosterone deficiency in men 20-44 years old.” The Journal of urology 208.6 (2022): 1295-1302.
