Współczesna medycyna alarmuje o drastycznym spadku testosteronu u współczesnych mężczyzn. Ten główny androgen odpowiada nie tylko za cechy płciowe, ale warunkuje gęstość tkanki kostnej, prawidłową pracę kardiomiocytów oraz stabilność neurochemiczną mózgu. Niestety codzienna rutyna często bezlitośnie drenuje rezerwy naszych organizmów. Poniżej wskazujemy siedem czynników modyfikowalnych, które dosłownie zabijają testosteron u mężczyzn.
1. Przewlekły stres i podwyższony kortyzol
Gdy układ nerwowy nieustannie rejestruje zagrożenie, nadnercza uwalniają duże ilości kortyzolu. Ten hormon działa jak hamulec dla osi hormonalnej, uderzając w organizm co najmniej dwutorowo. Chroniczny stres, z jednej strony blokuje podwzgórze i przysadkę mózgową, która przestaje wysyłać do jąder sygnał stymulujący wytwarzanie testosteronu. Z drugiej strony, uszkodzenia powstają bezpośrednio w narządach rozrodczych.
Według badań przeprowadzonych na modelu zwierzęcym, zaledwie trzy tygodnie ciągłego stresu doprowadziły do fizycznego uszkodzenia mitochondriów wewnątrz komórek w jądrach produkujących męskie hormony. Przewlekłe napięcie obniżyło u zwierząt stężenie białka niezbędnego do prawidłowej pracy tych struktur, powodując ich odkształcenia i mierzalny spadek masy narządów. Choć wyniki te opierają się na badaniach na zwierzętach, dobrze obrazują, że permanentne nerwy to nie tylko gorszy nastrój, ale realne ryzyko upośledzenia fizjologicznych mechanizmów rozrodczych.
2. Nadwaga i otyłość trzewna
Tkanka tłuszczowa, zwłaszcza ta gromadząca się w okolicach brzucha, zachowuje się jak aktywny gruczoł. Według badań, od 20% do nawet 64% otyłych mężczyzn zmaga się z obniżonym poziomem testosteronu. Wynika to w dużej mierze z obecności aromatazy w komórkach tłuszczowych – enzymu, który przechwytuje krążący we krwi testosteron i przekształca go w żeński estradiol.
Tworzy to specyficzne błędne koło. Nadmiar estrogenów wysyła do mózgu sygnał, przez co przysadka mózgowa ogranicza stymulację jąder do dalszej produkcji testosteronu. Ponadto, rozrastająca się tkanka tłuszczowa wydziela substancje zapalne oraz leptynę, które mogą dodatkowo hamować pracę komórek produkujących męskie hormony. W efekcie nadwaga nie tylko pochłania istniejące androgeny, ale utrudnia też powstawanie nowych.
3. Pułapki żywieniowe
Jadłospis bazujący na rafinowanych węglowodanach generuje nagłe skoki insuliny. Taki stan wymusza na wątrobie wzmożoną produkcję globuliny wiążącej hormony płciowe (SHBG), które więzi wolną frakcję testosteronu, czyniąc ją niedostępną dla tkanek.
Kluczowa pozostaje odpowiednia podaż tłuszczów, ponieważ związki steroidowe powstają z cząsteczek cholesterolu. Naukowcy zauważyli jednak ciekawy paradoks: dieta skrajnie niskotłuszczowa dławi produkcję androgenów, ale jednorazowy, bardzo tłusty posiłek potrafi zauważalnie obniżyć testosteron nawet na kilka godzin po odejściu od stołu. Warto za to włączyć do menu oliwę z oliwek, która według badań po zaledwie trzech tygodniach stosowania podnosi parametry hormonalne. Ciekawostką jest również kawa i pikantne potrawy – obserwacje kliniczne wskazują, że regularne picie kofeinowego naparu oraz zamiłowanie do ostrych przypraw pozytywnie korelują ze stężeniem androgenów we krwi.
4. Deficyt snu
Wytwarzanie androgenów jest ściśle uzależnione od prawidłowej struktury snu. Według badań organizm potrzebuje co najmniej trzech godzin nieprzerwanego odpoczynku, aby w ogóle osiągnąć szczytową produkcję testosteronu. Nie oznacza to jednak, że taki krótki sen wystarczy. Aby organizm mógł zachować wyprodukowaną pulę hormonu, ten szczytowy stan musi być podtrzymywany przez kolejne, pełne cykle snu. Przedwczesne wybudzenie, na przykład już po pięciu godzinach, drastycznie przerywa ten proces i obniża poranne parametry testosteronu o kilkanaście procent. W przypadku pacjentów z nadwagą często dochodzi do tego chrapanie i bezdech senny. Analizy wskazują jednak, że za niskim poziomem testosteronu w takich sytuacjach odpowiada przede wszystkim sama otyłość, a nie bezpośrednio nocne niedotlenienie i wybudzenia.
5. Regularne spożywanie alkoholu
Etanol i jego pochodne zakłócają pracę układu hormonalnego na wielu płaszczyznach. W mózgu hamują wydzielanie sygnałów stymulujących jądra do pracy, a w samej mosznie generują stres oksydacyjny, który uszkadza komórki odpowiedzialne za produkcję nasienia i testosteronu. Choć wypicie niewielkiej ilości (np. dwóch jasnych piw) może wywołać krótkotrwały, paradoksalny wzrost testosteronu ze względu na pobudzenie enzymów wątrobowych, regularne spożywanie większych dawek prowadzi do wyraźnych i długofalowych spadków.
Długotrwałe nadużywanie trunków grozi nieodwracalnym uszkodzeniem jąder, czyli pierwotnym hipogonadyzmem. Równie destrukcyjny jest wpływ alkoholu na wątrobę. Narząd ten traci zdolność skutecznego oczyszczania krwi z nadmiaru estrogenów, a u pacjentów z zaawansowaną marskością problem niedoboru testosteronu dotyka aż 90% chorych. Sytuację u wielu mężczyzn pogarsza częste raczenie się piwem – zawarty w szyszkach chmielu związek to fitoestrogen, który naśladuje w ciele działanie żeńskich hormonów.
6. Brak aktywności fizycznej
Brak aktywności fizycznej wysyła organizmowi sygnał adaptacyjny nakazujący zwolnienie metabolizmu co często idzie w parze z nadwagą i insulinoopornością. Receptą na odwrócenie tego trendu pozostaje trening oporowy. Przysiady, wyciskania i martwe ciągi z odpowiednim obciążeniem silnie pobudzają układ dokrewny. Należy jednak unikać pułapki przetrenowania. Mordercze sesje crossfitu, triathlon czy przygotowania do maratonu bez wsparcia kalorycznego prowadzą do syndromu RED-S (względnego niedoboru energii w sporcie). Wywołany w ten sposób deficyt potrafi uspać produkcję testosteronu.
7. Zanieczyszczenia środowiska
Otaczają nas liczne substancje chemiczne naśladujące działanie estrogenów, znane w nauce jako ksenoestrogeny. Łączą się one z ludzkimi receptorami, oszukując naturalne systemy wewnątrzwydzielnicze. Do najgroźniejszych należą:
- bisfenol A (BPA)
- ftalany
- parabeny
Rozwiązanie tego problemu opiera się na konsekwentnych, codziennych wyborach. Podstawą jest ograniczenie przechowywania, a zwłaszcza podgrzewania żywności w plastiku, na rzecz pojemników ze szkła, ceramiki lub stali nierdzewnej. Warto starannie myć warzywa i owoce przed spożyciem, unikać zbędnego gromadzenia paragonów w portfelu oraz wybierać kosmetyki pozbawione syntetycznych konserwantów (np. parabenów). Co budujące, w przypadku osób pracujących bezpośrednio z chemikaliami, badania potwierdzają, że spadki testosteronu wywołane zawodowym narażeniem są całkowicie odwracalne po wdrożeniu odpowiedniej odzieży ochronnej i odcięciu kontaktu z toksynami.
Źródła (dostęp z dnia 21/02/2026)
- Xiong, Xiaofan, et al. „Chronic stress inhibits testosterone synthesis in Leydig cells through mitochondrial damage via Atp5a1.” Journal of cellular and molecular medicine 26.2 (2022): 354-363.
- Diaz-Arjonilla, M., et al. „Obesity, low testosterone levels and erectile dysfunction.” International journal of impotence research 21.2 (2009): 89-98.
- Wittert, Gary. „The relationship between sleep disorders and testosterone in men.” Asian journal of andrology 16.2 (2014): 262-265.
- Sinclair, Marie, et al. “Testosterone in men with advanced liver disease: abnormalities and implications.” Journal of gastroenterology and hepatology 30.2 (2015): 244-251.
- Terrier, Jean-Etienne, and Andrea M. Isidori. „How food intakes modify testosterone level.” The Journal of Sexual Medicine 13.9 (2016): 1292-1296.
- Degen, G. H., and H. M. Bolt. „Endocrine disruptors: update on xenoestrogens.” International archives of occupational and environmental health 73.7 (2000): 433-441.
